«Μαμά, θα γίνει πόλεμος εδώ;»
Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που σε σταματούν για λίγα δευτερόλεπτα. Όχι γιατί δεν έχεις λόγια, αλλά γιατί ξέρεις ότι ό,τι πεις έχει βάρος.
Τα τελευταία χρόνια, ο πόλεμος δεν είναι κάτι μακρινό. Οι εξελίξεις στην Ουκρανία, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η συνεχής ροή ειδήσεων έχουν φέρει την έννοια της απειλής πιο κοντά στην καθημερινότητά μας. Και τα παιδιά το αντιλαμβάνονται — συχνά πιο άμεσα από όσο νομίζουμε.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, πολλά παιδιά επιστρέφουν από το σχολείο με ερωτήσεις που για τους γονείς μοιάζουν δύσκολες:
«Γιατί γίνεται πόλεμος;»
«Θα γίνει πόλεμος και εδώ;»
«Είμαστε ασφαλείς;»
Πίσω από αυτές τις ερωτήσεις δεν βρίσκεται μόνο η περιέργεια για ένα γεγονός της επικαιρότητας. Συνήθως κρύβεται κάτι πιο απλό και πιο ουσιαστικό: η ανάγκη του παιδιού να καταλάβει αν ο κόσμος γύρω του παραμένει ασφαλής.
Πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον πόλεμο
Τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται τις διεθνείς συγκρούσεις με τον τρόπο που τις αντιλαμβάνονται οι ενήλικες. Οι πολιτικές ή ιστορικές αιτίες ενός πολέμου δεν είναι αυτό που τα απασχολεί. Αυτό που βιώνουν είναι κυρίως το συναισθηματικό κλίμα γύρω τους.
Η συνεχής έκθεση σε εικόνες καταστροφής ή σε δραματικές ειδήσεις μπορεί να προκαλέσει άγχος, φόβο και αίσθημα αβεβαιότητας ακόμη και σε παιδιά που ζουν μακριά από τη σύγκρουση (American Psychological Association, 2022).
Στην πράξη, όμως, τα παιδιά δεν επηρεάζονται τόσο από τις ίδιες τις ειδήσεις όσο από τις αντιδράσεις των ενηλίκων γύρω τους. Αν οι γονείς δείχνουν έντονη ανησυχία ή συζητούν διαρκώς για επικείμενους κινδύνους, τα παιδιά τείνουν να ερμηνεύουν την κατάσταση ως άμεση απειλή.
Με άλλα λόγια, τα παιδιά «διαβάζουν» πρώτα τα συναισθήματα των ενηλίκων και μετά τις πληροφορίες.
Όταν οι γονείς αποφεύγουν τη συζήτηση
Μπροστά σε τέτοιες ερωτήσεις, πολλοί γονείς νιώθουν αμηχανία. Μερικοί προσπαθούν να αλλάξουν θέμα, ενώ άλλοι δίνουν γρήγορες καθησυχαστικές απαντήσεις όπως «δεν χρειάζεται να ανησυχείς».
Η πρόθεση είναι προστατευτική. Το αποτέλεσμα όμως δεν είναι πάντα αυτό που περιμένουμε.
Όταν τα παιδιά αντιλαμβάνονται ότι συμβαίνει κάτι σοβαρό αλλά κανείς δεν μιλά γι’ αυτό, συχνά γεμίζουν τα κενά με τη φαντασία τους. Και η φαντασία ενός παιδιού μπορεί να γίνει πιο τρομακτική από την πραγματικότητα.
Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι τα παιδιά αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια όταν λαμβάνουν απλές και ειλικρινείς πληροφορίες, προσαρμοσμένες στην ηλικία τους (UNICEF, 2022).
Η σημασία της επαφής: μια Gestalt προσέγγιση
Εδώ αξίζει να σταθούμε λίγο διαφορετικά.
Από την οπτική της Gestalt θεραπείας, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι θα πούμε στο παιδί, αλλά πώς θα είμαστε απέναντί του τη στιγμή που ρωτά.
Η Gestalt δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην επίγνωση (awareness) και στην αυθεντική επαφή μεταξύ δύο ανθρώπων (Yontef, 1993). Αυτό σημαίνει ότι ο ενήλικας δεν χρειάζεται να έχει όλες τις απαντήσεις για τον κόσμο. Χρειάζεται όμως να μπορεί να μείνει εκεί — παρών.
Όταν ένα παιδί ρωτά για τον πόλεμο, συχνά δεν ζητά μόνο πληροφορίες. Ρωτά, με τον δικό του τρόπο:
«Μπορείς να αντέξεις αυτό που φοβάμαι;»
Αν ο ενήλικας μπορεί να μείνει σε επαφή χωρίς να πανικοβληθεί ή να απομακρυνθεί, τότε το παιδί μαθαίνει κάτι πολύ σημαντικό: ότι το συναίσθημα, όσο δύσκολο κι αν είναι, μπορεί να χωρέσει μέσα στη σχέση.
Πώς μπορούμε να μιλήσουμε με τα παιδιά
Στην πράξη, υπάρχουν μερικά πράγματα που φαίνεται να βοηθούν.
Ακούμε πριν απαντήσουμε.
Συχνά το παιδί δεν ρωτά αυτό που νομίζουμε. Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι έχει ακούσει και τι φαντάζεται.
Δίνουμε απλές εξηγήσεις.
Όχι περισσότερες λεπτομέρειες από όσες χρειάζεται.
Ονομάζουμε το συναίσθημα.
Φράσεις όπως «φαίνεται ότι αυτό σε φοβίζει» βοηθούν το παιδί να αναγνωρίσει την εμπειρία του και να τη ρυθμίσει μέσα στη σχέση (Siegel, 2012).
Διαβεβαιώνουμε για την ασφάλεια.
Όχι με υπερβολές, αλλά με σταθερότητα.
Περιορίζουμε την έκθεση.
Η συνεχής ροή εικόνων δεν βοηθά — αντίθετα εντείνει το άγχος.
Όταν ο πόλεμος δεν είναι μόνο είδηση
Για κάποια παιδιά, ο πόλεμος δεν είναι κάτι που συμβαίνει «κάπου αλλού». Είναι κομμάτι της ζωής τους.
Στην επαγγελματική μου εμπειρία με ασυνόδευτους ανηλίκους πρόσφυγες, αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές. Για αυτά τα παιδιά, η συζήτηση για τον πόλεμο μπορεί να ενεργοποιήσει έντονα συναισθήματα και, σε κάποιες περιπτώσεις, μνήμες τραύματος (National Child Traumatic Stress Network, n.d.).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αίσθηση ασφάλειας δεν χτίζεται μέσα από εξηγήσεις, αλλά μέσα από σχέση. Από τη σταθερή παρουσία ενός ενήλικα που δεν φεύγει όταν τα πράγματα δυσκολεύουν.
Ένα μήνυμα ασφάλειας μέσα στην αβεβαιότητα
Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε τον κόσμο στα παιδιά με τρόπο που να τον κάνει πλήρως προβλέψιμο. Ο κόσμος δεν είναι. Και μάλλον δεν θα γίνει. Να είμαστε εκεί. Να ακούμε. Να αντέχουμε. Να μη βιαζόμαστε να “διορθώσουμε” το συναίσθημα.
Γιατί τελικά, αυτό που μένει στο παιδί δεν είναι η εξήγηση που θα δώσουμε, αλλά η εμπειρία ότι δεν είναι μόνο απέναντι σε αυτό που φοβάται. Και αυτό, ίσως, είναι το πιο σταθερό σημείο σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Νικόλαος Φουτσιτζόγλου
MSc Ψυχολόγος – εκπ. Gestalt Therapist
Βιβλιογραφικές αναφορές:
- American Psychological Association. (2022). Talking to children about difficult events. https://www.apa.org
- UNICEF. (2022). How to talk to children about war. https://www.unicef.org
- Yontef, G. (1993). Awareness, Dialogue and Process: Essays on Gestalt Therapy. Highland, NY: Gestalt Journal Press.
- Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (2nd ed.). New York: Guilford Press.
- National Child Traumatic Stress Network. (n.d.). Talking to children about war and terrorism. https://www.nctsn.org
