Ο χωρισμός ως πένθος, αλλά και ως καθρέφτης του τρόπου που συνδεόμαστε
Ένας χωρισμός σπάνια είναι μόνο το τέλος μιας σχέσης. Είναι το τέλος μιας καθημερινότητας, μιας συνήθειας, ενός «εμείς», ενός μέλλοντος που κάποια στιγμή το είχαμε φανταστεί. Είναι η απώλεια του ανθρώπου, αλλά και η απώλεια της θέσης που είχαμε δίπλα του. Του τρόπου που μας κοιτούσε, του τρόπου που μας χρειαζόταν, του τρόπου που υπήρχαμε μέσα σε αυτή τη σχέση.
Γι’ αυτό και ο χωρισμός μοιάζει συχνά με πένθος. Δεν πενθούμε μόνο κάποιον που έφυγε από τη ζωή μας. Πενθούμε και μια εκδοχή της ζωής μας που δεν θα συνεχιστεί όπως την περιμέναμε. Η σύγχρονη θεωρία του πένθους δεν βλέπει τη διεργασία αυτή σαν μια ευθεία γραμμή με στάδια που περνούν με συγκεκριμένη σειρά. Το μοντέλο των Stroebe και Schut μιλά περισσότερο για μια κίνηση μπρος-πίσω: άλλοτε ερχόμαστε σε επαφή με την απώλεια και άλλοτε προσπαθούμε να ξαναχτίσουμε την καθημερινότητα χωρίς αυτήν.
Αυτό το μπρος-πίσω το βλέπουμε πολύ καθαρά στους χωρισμούς. Τη μία στιγμή κάποιος λέει «τελείωσε, πρέπει να προχωρήσω» και την άλλη κοιτάζει ξανά μια φωτογραφία, ένα μήνυμα, μια ανάμνηση. Τη μία στιγμή νιώθει θυμό, την άλλη ενοχή. Τη μία θέλει να ξαναμιλήσει, την άλλη να εξαφανιστεί. Αυτή η εναλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι πάει λάθος. Συχνά είναι ο τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός προσπαθεί να αντέξει κάτι που ακόμα δεν μπορεί να χωρέσει ολόκληρο.
Όμως υπάρχει και κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Ο τρόπος που βιώνουμε έναν χωρισμό δεν μιλά μόνο για τη σχέση που τελείωσε. Μιλά και για τη δική μας ιστορία. Για το πώς μάθαμε να συνδεόμαστε, να χρειαζόμαστε, να εμπιστευόμαστε, να αποχωριζόμαστε. Για το αν η απώλεια μέσα μας βιώνεται ως πόνος, ως εγκατάλειψη, ως απόρριψη, ως αποτυχία ή ως απόδειξη ότι «πάλι δεν ήμουν αρκετός».
Ένας χωρισμός μπορεί να ακουμπήσει παλιά σημεία. Όχι πάντα με τρόπο εμφανή. Μπορεί να ξυπνήσει παλιές εμπειρίες απόρριψης, σιωπής, ασυνέπειας, εγκατάλειψης ή σχέσεων όπου η αγάπη χρειαζόταν μεγάλη προσπάθεια για να κρατηθεί. Η έρευνα γύρω από την προσκόλληση δείχνει ότι ο τρόπος που οι άνθρωποι βιώνουν τη συναισθηματική εγγύτητα και την απειλή απώλειας επηρεάζει και τον τρόπο που αντιδρούν μετά από έναν χωρισμό. Σε σχετικές μελέτες, η ανασφαλής προσκόλληση συνδέεται με μεγαλύτερη δυσφορία μετά τον χωρισμό και με διαφορετικούς τρόπους διαχείρισης, όπως αποφυγή, αυτοκατηγορία ή δυσκολία αποδοχής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αν πονάμε πολύ είμαστε «προβληματικοί». Ούτε ότι ένας έντονος χωρισμός δείχνει απαραίτητα παθολογία. Σημαίνει όμως ότι αξίζει να αναρωτηθούμε: τι ακριβώς πονάει τόσο πολύ; Ο άνθρωπος που έχασα; Το μέλλον που είχα φτιάξει στο μυαλό μου; Η απόρριψη; Η μοναξιά; Η αίσθηση ότι δεν επιλέχθηκα; Ή κάτι πιο παλιό, που τώρα βρήκε αφορμή να ξαναβγεί στην επιφάνεια;
Στη θεραπευτική δουλειά, πολλές φορές ο χωρισμός εμφανίζεται αρχικά σαν το κεντρικό θέμα. «Χώρισα και δεν μπορώ να σταθώ». «Δεν μπορώ να τον/την ξεπεράσω». «Ξέρω ότι δεν μου έκανε καλό, αλλά δεν μπορώ να φύγω μέσα μου». Σιγά-σιγά όμως φαίνεται ότι το θέμα δεν είναι μόνο ο άλλος. Είναι και ο τρόπος που ο άνθρωπος έχει μάθει να κρατιέται από τον άλλον για να νιώθει ότι υπάρχει, ότι αξίζει, ότι είναι ασφαλής.
Και εδώ ο χωρισμός γίνεται καθρέφτης.
Κάποιος μετά τον χωρισμό προσπαθεί να επαναφέρει τη σχέση με κάθε τρόπο. Στέλνει μηνύματα, ψάχνει εξηγήσεις, ξανανοίγει συζητήσεις, αναζητά σημάδια. Πίσω από αυτό μπορεί να υπάρχει αγάπη, αλλά μπορεί να υπάρχει και ένας βαθύτερος φόβος: «αν φύγεις, εγώ τι γίνομαι;».
Κάποιος άλλος κόβει απότομα κάθε επαφή. Σβήνει, μπλοκάρει, εξαφανίζεται, λέει «δεν με νοιάζει» πριν προλάβει να νιώσει. Αυτό μπορεί να μοιάζει με δύναμη, αλλά κάποιες φορές είναι προστασία. Ένας τρόπος να μη συναντήσει την ευαλωτότητα, την ανάγκη, την εξάρτηση, τον πόνο.
Άλλος θυμώνει τόσο πολύ, που χρειάζεται να ακυρώσει εντελώς τον άνθρωπο που αγάπησε. «Δεν άξιζε τίποτα». «Ήταν λάθος μου». «Χαράμισα τον χρόνο μου». Ο θυμός εδώ μπορεί να είναι απαραίτητος για να κρατήσει μια απόσταση. Αλλά αν μείνει μόνο εκεί, ίσως δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να δει τι υπήρξε πραγματικά, τι πήρε, τι έδωσε, τι χρειάστηκε και τι δεν ακούστηκε.
Και άλλος μπαίνει αμέσως σε μια νέα σχέση, όχι απαραίτητα επειδή είναι έτοιμος, αλλά επειδή η σιωπή μετά τον χωρισμό είναι ανυπόφορη. Δεν είναι πάντα ο νέος άνθρωπος το ζητούμενο. Μερικές φορές το ζητούμενο είναι να μη μείνω μόνος με το κενό.
Οι ερωτικές σχέσεις δεν είναι απλώς κάτι που «έχουμε». Συχνά γίνονται μέρος της ταυτότητάς μας. Μοιραζόμαστε χώρους, φίλους, συνήθειες, γλώσσα, αστεία, σχέδια. Έρευνες για το self-concept μετά από χωρισμό δείχνουν ότι η λήξη μιας σχέσης μπορεί να κλονίσει προσωρινά τη σαφήνεια με την οποία κάποιος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του. Με απλά λόγια, μετά από έναν χωρισμό δεν χάνεται μόνο το «εμείς». Μερικές φορές θολώνει και το «εγώ».
Αυτό είναι ένα από τα πιο ανθρώπινα και δύσκολα σημεία του χωρισμού. Δεν είναι μόνο «μου λείπει». Είναι και «δεν ξέρω ποιος είμαι χωρίς αυτόν τον άνθρωπο». Δεν ξέρω τι κάνω τα βράδια που μιλούσαμε. Δεν ξέρω πού ανήκουν οι αναμνήσεις. Δεν ξέρω αν αυτά που μου άρεσαν ήταν δικά μου ή δικά μας. Δεν ξέρω πώς να υπάρξω έξω από το βλέμμα του άλλου.
Από μια Gestalt ματιά, ο χωρισμός μπορεί να ιδωθεί ως μια διαταραχή στο πεδίο της επαφής. Η Gestalt θεραπεία δίνει έμφαση στην επίγνωση, στην επαφή, στο εδώ και τώρα, στο πώς ο άνθρωπος οργανώνει την εμπειρία του και πώς σχετίζεται με το περιβάλλον του. Δεν ρωτά μόνο «γιατί πονάς;», αλλά και «πώς πονάς;», «πού το νιώθεις;», «τι κάνεις όταν πλησιάζει η απώλεια;», «πώς διακόπτεις ή κρατάς την επαφή;».
Αυτό μπορεί να ανοίξει πολύ ουσιαστικές ερωτήσεις. Όταν κάποιος φεύγει, εγώ τι κάνω; Τρέχω από πίσω; Παγώνω; Θυμώνω; Κλείνομαι; Προσπαθώ να καταλάβω τα πάντα με το μυαλό για να μη νιώσω; Κάνω ότι δεν με νοιάζει; Αναζητώ αμέσως κάποιον άλλον; Μένω κολλημένος σε αυτό που δεν ειπώθηκε;
Στη Gestalt υπάρχει η έννοια της ανολοκλήρωτης υπόθεσης. Κάτι που δεν ειπώθηκε, δεν εκφράστηκε, δεν πενθήθηκε, δεν ακούστηκε, μπορεί να παραμένει ενεργό μέσα μας. Σε έναν χωρισμό, πολλές φορές δεν πονά μόνο το τέλος. Πονά και το ανολοκλήρωτο. Η κουβέντα που δεν έγινε. Η συγγνώμη που δεν ακούστηκε. Η εξήγηση που δεν δόθηκε. Η ανάγκη που δεν μπόρεσε να ειπωθεί καθαρά όσο η σχέση υπήρχε.
Όμως ο σκοπός δεν είναι πάντα να πάρουμε απάντηση από τον άλλον. Μερικές φορές ο σκοπός είναι να μπορέσουμε να ακούσουμε εμείς αυτό που έμεινε μέσα μας. Να αναγνωρίσουμε τι χρειαστήκαμε, τι ανεχτήκαμε, τι φοβηθήκαμε, τι επαναλάβαμε. Όχι για να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας, αλλά για να αποκτήσουμε επίγνωση.
Γιατί ο χωρισμός, όσο επώδυνος κι αν είναι, μπορεί να γίνει μια στιγμή αυτογνωσίας. Μπορεί να μας δείξει πού χάνουμε τα όριά μας όταν αγαπάμε. Πού μπερδεύουμε την αγάπη με την αγωνία. Πού κρατιόμαστε από μια σχέση όχι επειδή μας θρέφει, αλλά επειδή φοβόμαστε το κενό που θα μείνει αν φύγει. Πού αποσυνδεόμαστε γρήγορα, όχι επειδή δεν νιώθουμε, αλλά επειδή κάποτε μάθαμε ότι το να νιώθεις πολύ είναι επικίνδυνο.
Και ίσως η πιο σημαντική ερώτηση να μην είναι τελικά «πώς θα τον/την ξεπεράσω;».
Ίσως η πιο σημαντική ερώτηση είναι:
Τι μου δείχνει αυτός ο χωρισμός για τον τρόπο που σχετίζομαι;
Αν κάθε χωρισμός με διαλύει, ίσως χρειάζεται να δω πού ακουμπά η απώλεια μέσα μου. Αν κάθε φορά φεύγω πρώτος για να μη με αφήσουν, ίσως χρειάζεται να δω τον φόβο που κρύβεται πίσω από την ανεξαρτησία. Αν μένω σε σχέσεις που με πληγώνουν, ίσως χρειάζεται να δω τι έχω μάθει να θεωρώ αγάπη. Αν δεν μπορώ να μείνω καθόλου μόνος, ίσως χρειάζεται να γνωρίσω τη μοναξιά μου πριν την καλύψω με μια νέα σχέση.
Η θεραπεία δεν παίρνει τον πόνο του χωρισμού μαγικά. Δεν θα έπρεπε άλλωστε. Ο πόνος κάποιες φορές δείχνει ότι κάτι είχε σημασία. Μπορεί όμως να βοηθήσει τον άνθρωπο να μη χαθεί μέσα σε αυτόν. Να ξεχωρίσει τον σημερινό πόνο από τις παλιές πληγές. Να δει τι ανήκει στη σχέση που τελείωσε και τι ανήκει σε παλαιότερες ιστορίες που επαναλαμβάνονται. Να μάθει να αποχαιρετά χωρίς να ακυρώνει όσα έζησε και χωρίς να ακυρώνει τον εαυτό του.
Γιατί ένας χωρισμός είναι πράγματι ένα τέλος. Αλλά δεν είναι μόνο τέλος.
Είναι και μια στιγμή που μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με τον τρόπο που αγαπάμε, με τον τρόπο που φοβόμαστε, με τον τρόπο που ζητάμε, με τον τρόπο που φεύγουμε ή κρατιόμαστε.
Και αν μπορέσουμε να σταθούμε λίγο πιο τίμια απέναντι σε αυτό, τότε ίσως ο χωρισμός να μη μείνει μόνο ως απώλεια.
Ίσως γίνει και μια αρχή επαφής με τον εαυτό μας.
Βιβλιογραφία / Παραπομπές
Civilotti, C., et al. (2021). When Love Just Ends: An Investigation of the Relationship Between Dysfunctional Behaviors, Attachment Styles, Gender, and Education Shortly After a Relationship Dissolution. Frontiers in Psychology.
Gehl, K., et al. (2023). Attachment and Breakup Distress: The Mediating Role of Coping Strategies. Current Psychology.
Gestalt Foundation. Gestalt Therapy Approach.
Marshall, T. C., et al. (2013). Attachment Styles and Personal Growth following Romantic Breakups. PLoS ONE.
Slotter, E. B., Gardner, W. L., & Finkel, E. J. (2010). Who Am I Without You? The Influence of Romantic Breakup on the Self-Concept. Personality and Social Psychology Bulletin.
Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies.
